"Μελτέμια και ψίθυροι" / Ευαγγελία Παλαιολόγου / άνεμος εκδοτική / Με την ματιά της Εύας Νάτση

Πόσο μπορεί να αντέξει μια αλήθεια κλεισμένη για μισό αιώνα μέσα σε ένα παλιό σπίτι; Πόσο βαριά γίνεται μια σιωπή όταν περνά από τη μητέρα στην κόρη και από τη γιαγιά στην εγγονή, ώσπου κάποιος να βρει το θάρρος να την κοιτάξει κατάματα; Και τελικά, όταν οι άνθρωποι κρύβουν όσα έζησαν για να προστατεύσουν εκείνους που αγαπούν, τους σώζουν πραγματικά ή τους κληροδοτούν ένα τραύμα χωρίς όνομα;

Η Ρίτα, μια νεαρή ιστορικός, επιστρέφει στην Αντίπαρο για να τακτοποιήσει την κληρονομιά της γιαγιάς της Μαργαρώς. Νομίζει πως έχει μπροστά της μια συνηθισμένη, πρακτική υποχρέωση, όμως το παλιό σπίτι στον Κάμπο κουβαλά μια ζωή πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που γνώριζε. Βαθιά κρυμμένο μέσα σε ένα έπιπλο βρίσκεται ένα ξύλινο κουτί και μαζί του ανοίγει ένα κομμάτι του οικογενειακού παρελθόντος, γεμάτο συναντήσεις που έπρεπε να παραμείνουν κρυφές, λόγια που δεν ειπώθηκαν ποτέ και έναν έρωτα που αναγκάστηκε να επιβιώσει για δεκαετίες μέσα στη σιωπή. Από εκείνη τη στιγμή η Ρίτα παύει να ερευνά απλώς μια παλιά ιστορία και αρχίζει να αναμετριέται με τις ρίζες της, με όσα πίστευε για τους ανθρώπους της και με το ερώτημα αν κάθε αλήθεια πρέπει τελικά να αποκαλύπτεται.

Η Ευαγγελία Παλαιολόγου επιλέγει να κινηθεί σε δύο χρονικές γραμμές και αφήνει δύο ερωτικές ιστορίες να πλησιάσουν η μία την άλλη μέσα από τον χρόνο. Το παρελθόν φωτίζει το παρόν και το παρόν επιστρέφει διαρκώς στα ίχνη εκείνων που έζησαν πριν, δημιουργώντας μια αίσθηση συνέχειας, σαν οι ζωές των ανθρώπων να μη χάνονται πραγματικά, αλλά να παραμένουν μέσα στα σπίτια, στα αντικείμενα, στις οικογενειακές αφηγήσεις και στις παράξενες σιωπές που κανείς δεν εξηγεί. Η Ρίτα, λόγω της ιδιότητάς της ως ιστορικού, έχει μάθει να αναζητά στοιχεία, να αμφισβητεί και να συνδέει γεγονότα. Αυτή τη φορά όμως το υλικό της έρευνάς της είναι η ίδια της η οικογένεια και κάθε αποκάλυψη αγγίζει κάτι βαθιά προσωπικό.

Η Αντίπαρος κρατά έναν από τους ουσιαστικότερους ρόλους του μυθιστορήματος. Ο αέρας, η αρμύρα, οι αυλές, τα παλιά κυκλαδίτικα σπίτια και οι χειμώνες του νησιού δημιουργούν τον χώρο μέσα στον οποίο γεννιούνται και διατηρούνται οι μνήμες. Η συγγραφέας γνωρίζει τον τόπο από μέσα και αυτό φαίνεται στον τρόπο που τον αφήνει να αναπνέει μέσα στην αφήγηση. Δεν περιγράφει ένα νησί προορισμένο μόνο για τις καλοκαιρινές καρτ ποστάλ. Μας φέρνει κοντά στην καθημερινότητά του, στους ανθρώπους που γνωρίζουν ο ένας την ιστορία του άλλου, στις παραδόσεις που επιβιώνουν, στους άγραφους κανόνες μιας μικρής κοινωνίας και σε εκείνη την ιδιαίτερη μοναξιά που μπορεί να γεννηθεί ακόμη και σε έναν τόπο γεμάτο οικεία πρόσωπα.

Πίσω από την οικογενειακή ιστορία αναδύεται ένας ολόκληρος κόσμος γυναικών που έμαθαν να ζουν μέσα σε όρια αποφασισμένα από άλλους. Γυναίκες που αγάπησαν, υποχώρησαν, σώπασαν, παντρεύτηκαν σύμφωνα με τις απαιτήσεις της εποχής τους και κουβάλησαν το τίμημα των επιλογών που δεν τους επιτράπηκε ποτέ να κάνουν ελεύθερα. Η ιστορία της Μαργαρώς αποκτά έτσι μεγαλύτερη βαρύτητα, γιατί ξεπερνά την προσωπική της μοίρα και συναντά τις ζωές πολλών γυναικών που έμειναν έξω από τις επίσημες αφηγήσεις. Μέσα από αυτές τις διαδρομές, το βιβλίο μιλά για τη γυναικεία μνήμη και για τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία μπορεί να επιστρέψει φωνή σε ανθρώπους που πέρασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να μην ακουστούν.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει ο έρωτας, όμως εδώ η αγάπη δεν παρουσιάζεται σαν μια εύκολη υπόσχεση ευτυχίας. Δοκιμάζεται απέναντι στους κοινωνικούς κανόνες, στην οικογένεια, στον φόβο της έκθεσης και στις αποφάσεις που λαμβάνονται κάτω από πίεση. Οι άνθρωποι αγαπούν, αλλά συχνά δεν διαθέτουν την ελευθερία ή το θάρρος να υπερασπιστούν αυτό που αισθάνονται. Κάπως έτσι ένας ανεκπλήρωτος έρωτας μπορεί να μείνει ζωντανός για μισό αιώνα, όχι επειδή ο χρόνος δεν πέρασε, αλλά επειδή ποτέ δεν του επιτράπηκε να ολοκληρώσει τη διαδρομή του.

Και μέσα σε όλη αυτή την αναζήτηση του παρελθόντος, η Ρίτα καλείται να κοιτάξει και τη δική της ζωή. Η επαφή της με τον Γιώργη και όσα γεννιούνται στο παρόν κάνουν την ιστορία ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, γιατί οι επιλογές της παλαιότερης γενιάς αρχίζουν να καθρεφτίζονται στις δικές της. Το παρελθόν δεν βρίσκεται πια κλεισμένο σε ένα κουτί. Στέκεται μπροστά της και της ζητά να αποφασίσει πόσο χώρο θα του επιτρέψει να καταλάβει και αν θα επαναλάβει τις ίδιες σιωπές ή θα τολμήσει να ζήσει διαφορετικά.

Ο τίτλος του βιβλίου αποτυπώνει με ακρίβεια την ουσία του. Τα μελτέμια έρχονται με ορμή, ξεσηκώνουν τον τόπο και φέρνουν στην επιφάνεια όσα έμοιαζαν ακίνητα. Οι ψίθυροι κινούνται χαμηλά, σχεδόν αθόρυβα, περνούν από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά, ώσπου κάποτε γίνονται τόσο δυνατοί που κανείς δεν μπορεί πια να τους αγνοήσει. Αυτή ακριβώς η σύγκρουση ανάμεσα στη δύναμη της αποκάλυψης και στην επίμονη παρουσία της σιωπής διατρέχει ολόκληρη την ιστορία.

Για πρώτη μυθιστορηματική απόπειρα, η Ευαγγελία Παλαιολόγου καταπιάνεται με απαιτητικά θέματα και το κάνει με βαθιά σχέση προς τον τόπο της και τους ανθρώπους που τον κράτησαν ζωντανό. Οι παραδόσεις, οι οικογενειακοί δεσμοί, οι έρωτες που νικήθηκαν από τις συμβάσεις και οι αλήθειες που μεταφέρονται σαν βάρος στις επόμενες γενιές συνθέτουν ένα μυθιστόρημα γεμάτο κυκλαδίτικο φως, αλμύρα και εκείνη τη γλυκόπικρη νοσταλγία που αφήνουν οι ζωές που θα μπορούσαν να είχαν πάρει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο.

Το «Μελτέμια και ψίθυροι» μας θυμίζει πως οι οικογένειες δεν κληροδοτούν μόνο σπίτια, αντικείμενα και ονόματα. Κληροδοτούν μυστικά, φόβους, ανεκπλήρωτες επιθυμίες και αποφάσεις που συνεχίζουν να επηρεάζουν ανθρώπους οι οποίοι ακόμη δεν είχαν γεννηθεί όταν εκείνες πάρθηκαν. Κάποτε χρειάζεται ένας άνθρωπος να επιστρέψει στις ρίζες του, να ανοίξει το παλιό κουτί και να αντέξει όσα θα βρει μέσα, ώστε η σιωπή να πάψει επιτέλους να περνά στην επόμενη γενιά.

Εσείς θα επιλέγατε να μάθετε ολόκληρη την αλήθεια για την οικογένειά σας, ακόμη κι αν γνωρίζατε πως μετά την αποκάλυψή της τίποτα δεν θα μπορούσε να παραμείνει όπως πριν;

"ΤΟ ΝΟΗΜΑ" / Ειρήνη Λοϊσίου / Εκδόσεις Ιβίσκος - Iviskos Publications / Με την ματιά της Εύας Νάτση

Μπορεί μια τόσο μικρή λέξη όσο το «πώς» να ανοίξει έναν ολόκληρο δρόμο προς τον εαυτό μας; Η Ειρήνη Λοϊσίου ομολογεί από τον πρόλογο πως αυτή είναι η αγαπημένη της λέξη και η επιλογή της αποκτά σταδιακά βαθύτερη σημασία. Το «πώς» μετακινεί τη σκέψη από τη θεωρία στην προσωπική εμπειρία. Πώς δημιουργήθηκαν οι πεποιθήσεις μας; Πώς μάθαμε να αντιδρούμε στις συγκρούσεις; Πώς φερόμαστε όταν θυμώνουμε, όταν φοβόμαστε, όταν περιμένουμε να μας αποδεχτούν; Πώς φτάσαμε να γνωρίζουμε τόσο καλά τους ρόλους μας και τόσο λίγο τον άνθρωπο που υπάρχει πίσω από αυτούς; Κάπως έτσι αρχίζει η ουσιαστική συνομιλία που προτείνει το «Νόημα», με ερωτήματα τα οποία δεν επιτρέπουν στον αναγνώστη να μείνει ασφαλής στην επιφάνεια.

Η δομή του βιβλίου αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του. Οι μικρές αυτοτελείς ιστορίες μπορούν να διαβαστούν με οποιαδήποτε σειρά, ανάλογα με όσα απασχολούν τον αναγνώστη τη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του. Αυτή η ελευθερία δεν μοιάζει τυχαία. Η αυτογνωσία σπάνια ακολουθεί μια ευθεία διαδρομή με σαφή αρχή και προδιαγεγραμμένο τέλος. Άλλοτε μας οδηγεί σε μια παλιά σύγκρουση, άλλοτε στον θυμό που συσσωρεύσαμε, στη σιωπή που επιλέξαμε, στην ανάγκη μας για αποδοχή ή σε εκείνο το κενό που προσπαθούμε να καλύψουμε χωρίς να έχουμε καταλάβει από πού γεννήθηκε. Το βιβλίο μπορεί λοιπόν να παραμείνει κοντά μας και να ανοίγει κάθε φορά σε διαφορετικό σημείο, επειδή διαφορετική θα είναι και η ανάγκη που μας έκανε να το αναζητήσουμε.

Οι ιστορίες λειτουργούν ως καθημερινοί καθρέφτες. Η συγγραφέας επιλέγει οικείες καταστάσεις και ανθρώπους στους οποίους μπορούμε να αναγνωρίσουμε μικρά ή μεγαλύτερα κομμάτια του εαυτού μας. Η αφήγηση δημιουργεί την απαραίτητη απόσταση ώστε να παρατηρήσουμε πρώτα τη συμπεριφορά ενός άλλου ανθρώπου και, λίγο αργότερα, να αντιληφθούμε πως το ερώτημα έχει ήδη στραφεί προς εμάς. Εκεί βρίσκεται και η χρησιμότητα της μυθοπλασίας μέσα σε ένα βιβλίο αυτογνωσίας. Η θεωρία αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο, οι αφηρημένες έννοιες δοκιμάζονται μέσα σε πραγματικές συνθήκες και η προσωπική ενδοσκόπηση αρχίζει χωρίς προσταγές και έτοιμες οδηγίες.

Η υπομονή, η ειρήνη, η ταυτότητα, η σύγκρουση και η σιωπή ανοίγουν έναν πρώτο κύκλο προβληματισμού γύρω από τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στη ζωή και στους άλλους. Η υπομονή παρουσιάζεται ως χρόνος που προσφέρουμε σε κάτι ή σε κάποιον που αξίζει, χωρίς να χάνει τη λεπτή σχέση της με τα προσωπικά μας όρια. Η ειρήνη ξεκινά ως εσωτερική συνθήκη πριν μεταφερθεί στις σχέσεις και στον κόσμο γύρω μας. Η ταυτότητα φέρνει στην επιφάνεια τους ρόλους που έχουμε συνηθίσει να υπηρετούμε, ενώ η σύγκρουση μάς καλεί να εξετάσουμε όσα συμβαίνουν μέσα μας πριν κατηγορήσουμε τον απέναντι. Η σιωπή έχει πολλές μορφές. Μπορεί να γίνει χώρος κατανόησης, φόβος, τιμωρία, άμυνα ή μια κραυγή που δεν βρήκε ποτέ λέξεις.

Η αυτοπεποίθηση, το παιδί μέσα μας, η ευτυχία, η επιτυχία και η πειθαρχία συνεχίζουν τη διαδρομή σε πιο προσωπικό έδαφος. Πόσο από αυτό που αποκαλούμε χαμηλή αυτοπεποίθηση έχει δημιουργηθεί από τα βλέμματα των άλλων; Πόσες επιθυμίες εγκαταλείψαμε για να διατηρήσουμε μια εικόνα σοβαρότητας και ωριμότητας; Η επαφή με το παιδί μέσα μας σημαίνει πως επιστρέφουμε σε μια πλευρά αυθόρμητη και αληθινή, η οποία επιβίωσε κάτω από υποχρεώσεις, ματαιώσεις και κοινωνικούς ρόλους. Η ευτυχία εξετάζεται ως στάση και ικανότητα παρουσίας, ενώ η επιτυχία και η πειθαρχία αποδεσμεύονται από την επιδεικτική τους πλευρά και συνδέονται με τη συνέπεια απέναντι σε όσα έχουν προσωπική αξία.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν τα κεφάλαια της αποδοχής και του θυμού. Η αποδοχή αγγίζει μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, καθώς μεγάλο μέρος της ζωής μας οργανώνεται γύρω από την επιθυμία να μας αγαπούν, να μας εγκρίνουν και να μας επιβεβαιώνουν. Όταν αυτή η επιθυμία μετατρέπεται σε εξάρτηση, αρχίζουμε να προσαρμόζουμε το πρόσωπό μας ανάλογα με εκείνον που βρίσκεται απέναντί μας. Ο θυμός, από την άλλη, προσεγγίζεται ως ένα παρεξηγημένο συναίσθημα που έχει κάτι να μας αποκαλύψει. Μπορεί να δείχνει ένα όριο που παραβιάστηκε, μια ανάγκη που αγνοήθηκε ή μια πληγή που έμεινε ανοιχτή. Η αποδοχή του θυμού δεν σημαίνει παράδοση στην οργή. Σημαίνει πως ακούμε όσα προσπαθεί να μας πει πριν αποφασίσουμε πώς θα τα διαχειριστούμε.

Η συγχώρεση και η ευγνωμοσύνη προχωρούν ακόμη βαθύτερα, επειδή και οι δύο έννοιες έχουν κακοποιηθεί από την εύκολη θετικότητα. Η συγχώρεση δεν μπορεί να επιβληθεί ως ηθική υποχρέωση ούτε να χρησιμοποιηθεί για να ακυρώσει τον πόνο ή την ευθύνη εκείνου που τον προκάλεσε. Αποκτά αξία όταν λειτουργεί ως εσωτερική απελευθέρωση και όταν ο άνθρωπος είναι έτοιμος να αφήσει το τραύμα να πάψει να ορίζει τη ζωή του. Η ευγνωμοσύνη, αντίστοιχα, χάνει το περιεχόμενό της όταν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Χρειάζεται επίγνωση, παρουσία και την ικανότητα να βλέπουμε όσα βρίσκονται ήδη δίπλα μας πριν η απώλειά τους μας αναγκάσει να καταλάβουμε την αξία τους.

Το κεφάλαιο για το κενό οδηγεί σε μία από τις πιο δύσκολες περιοχές της ανθρώπινης εμπειρίας. Το κενό μπορεί να κρύβεται πίσω από μια φαινομενικά γεμάτη ζωή, πίσω από ασταμάτητη δραστηριότητα, επιτυχίες, σχέσεις και υποχρεώσεις. Η προσπάθεια να το γεμίσουμε βιαστικά συχνά μας απομακρύνει από την αιτία του. Χρειάζεται θάρρος για να σταθεί κάποιος απέναντί του και να αναρωτηθεί τι ακριβώς λείπει, τι εγκατέλειψε στην πορεία και πόσα από όσα απέκτησε τα επέλεξε πραγματικά ο ίδιος. Από εκεί η διαδρομή οδηγεί φυσικά στην αυτογνωσία και στην αυτοπραγμάτωση, στη δύσκολη συνάντηση με την πραγματική μας εικόνα και με τις δυνατότητες που παρέμειναν ανεκμετάλλευτες επειδή μάθαμε να ζούμε σε μικρότερο χώρο από αυτόν που μας αναλογεί.

Η ουσιαστικότερη επιλογή της Ειρήνης Λοϊσίου βρίσκεται στο τέλος των κεφαλαίων. Οι ιστορίες ολοκληρώνονται με ερωτήματα που στρέφονται προς τον αναγνώστη και τον καλούν να συνεχίσει μόνος του. Οι απαντήσεις δεν προσφέρονται έτοιμες, επειδή τότε θα ήταν απαντήσεις της συγγραφέως για τη δική της ζωή. Η αυτογνωσία απαιτεί προσωπική συμμετοχή, ειλικρίνεια και αρκετή γενναιότητα ώστε να μην απαντήσουμε όπως θα θέλαμε να είμαστε, αλλά όπως πραγματικά είμαστε. Έτσι, κάθε κεφάλαιο αποκτά δύο αναγνώσεις, εκείνη της ιστορίας που βρίσκεται τυπωμένη στις σελίδες και εκείνη που αρχίζει μέσα στον αναγνώστη όταν φτάσει στην τελευταία ερώτηση.

Οφείλω πάντως να πω πως οι έννοιες που πραγματεύεται το βιβλίο είναι γνώριμες σε όποιον έχει ασχοληθεί εκτενώς με την αυτογνωσία και την προσωπική ανάπτυξη. Η πρωτοτυπία του επομένως δεν στηρίζεται στην ανακάλυψη άγνωστων ιδεών. Βρίσκεται στη σύνθεση, στην απλή αφηγηματική τους απόδοση και στον τρόπο με τον οποίο μετατρέπονται σε προσωπικά ερωτήματα. Η αποτελεσματικότητά του θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη διάθεση του αναγνώστη να σταματήσει, να σκεφτεί και να απαντήσει με ειλικρίνεια. Όποιος το διαβάσει βιαστικά θα συναντήσει όμορφες ιστορίες και γνώριμες έννοιες. Όποιος επιτρέψει στις ερωτήσεις να τον ακολουθήσουν, ίσως ανακαλύψει κάτι πολύ πιο δύσκολο και πολύ πιο χρήσιμο, τα σημεία της ζωής του στα οποία αποφεύγει ακόμη να κοιτάξει.

Το «Νόημα» δεν προσπαθεί να χωρέσει τη ζωή σε μια καθολική απάντηση. Αναγνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος κουβαλά διαφορετικές πληγές, αξίες, ανάγκες και δρόμους. Το νόημα αποκτά προσωπικό περιεχόμενο μέσα από τις επιλογές μας, τις σχέσεις μας, τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον φόβο, τη χαρά, την απώλεια και την αγάπη. Ίσως τελικά η πιο σημαντική ερώτηση να μην είναι ποιο είναι το νόημα της ζωής γενικά. Ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε ποιο νόημα δίνουμε εμείς στη δική μας ζωή, σήμερα, με τον τρόπο που επιλέγουμε να τη ζήσουμε. Και αν η απάντηση δεν μας αρέσει, έχουμε άραγε το θάρρος να την αλλάξουμε;

Εύα Νάτση

Βιβλίο Της Παρέας

"Το Κουτί" / George Giotsas / BELL books / Με την ματιά της Εύας Νάτση

Πότε σταματά ένα παιδί να σκέφτεται σαν παιδί και αρχίζει να παλεύει απλώς για να βγάλει την επόμενη μέρα; Αυτή η σκέψη με ακολούθησε από τις πρώτες κιόλας σελίδες και έμεινε μαζί μου μέχρι το τέλος, γιατί η ιστορία της Ζένιας δεν ζητά τον οίκτο κανενός, ζητά μόνο να της δώσεις τον χρόνο να την ακούσεις, να περπατήσεις για λίγο δίπλα της και να δεις τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός κοριτσιού που μεγάλωσε πολύ πιο γρήγορα απ' όσο του επέτρεψε η ηλικία του.

Η καθημερινότητά της είναι ένας συνεχής αγώνας. Στο σχολείο βρίσκεται αντιμέτωπη με τον εκφοβισμό και τον ρατσισμό, στο σπίτι κουβαλά βάρη που δεν αναλογούν σε έναν έφηβο άνθρωπο, ενώ η έγνοια για τον μικρό της αδελφό γίνεται κομμάτι της ίδιας της ύπαρξής της. Κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά βρίσκει καταφύγιο στη μουσική, γνωρίζει τον πρώτο της έρωτα και προσπαθεί να κρατηθεί από μικρές στιγμές που της θυμίζουν πως η ζωή μπορεί να κρύβει και κάτι όμορφο.

Διαβάζοντας τις σελίδες του βιβλίου ένιωθα πως κάθε νέο γεγονός άνοιγε ακόμη περισσότερο την ψυχή της Ζένιας. Δεν με απασχολούσε τόσο η απάντηση στο μυστήριο όσο η διαδρομή που την οδήγησε ως εκεί. Οι επιλογές της, οι φόβοι της, οι πληγές της άρχισαν σιγά σιγά να αποκτούν το δικό τους βάρος και κάπου εκεί κατάλαβα πως αυτή η ιστορία μιλά για κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα ψυχολογικό θρίλερ. Μιλά για τις συνέπειες που αφήνει η έλλειψη αγάπης, για τον τρόπο που η βία και η απόρριψη μπορούν να διαμορφώσουν έναν άνθρωπο και για εκείνες τις σιωπές που πολλές φορές φωνάζουν πιο δυνατά από τις λέξεις.

Ο Γιώργος Γιώτσας χειρίζεται όλα αυτά τα δύσκολα θέματα με τρόπο που σε κάνει να αισθάνεσαι πως γνωρίζει πολύ καλά τους ανθρώπους για τους οποίους γράφει. Δεν προσπαθεί να τους δικαιολογήσει ούτε να τους καταδικάσει. Τους αφήνει να σταθούν μπροστά σου με όλες τις αντιφάσεις, τις αδυναμίες και τα τραύματά τους, κι έτσι η ιστορία αποκτά μια αλήθεια που δύσκολα μπορείς να αγνοήσεις.

Έκλεισα το βιβλίο και συνέχισα να σκέφτομαι τη Ζένια. Σκεφτόμουν πόσα παιδιά μπορεί να μεγαλώνουν γύρω μας κουβαλώντας το δικό τους αόρατο κουτί, γεμάτο φόβους, μυστικά και πληγές που κανείς δεν βλέπει, επειδή έμαθαν από πολύ νωρίς να χαμογελούν όταν πονάνε και να σωπαίνουν όταν έχουν περισσότερο ανάγκη να μιλήσουν. Εκεί, για μένα, βρίσκεται η πραγματική δύναμη αυτού του μυθιστορήματος. Στο ότι σε βάζει να κοιτάξεις λίγο πιο προσεκτικά τον άνθρωπο απέναντί σου και να αναρωτηθείς πόσα μπορεί να κρύβει πίσω από όσα δείχνει.

Αν το πιο βαρύ κουτί δεν είναι εκείνο που κρατάμε στα χέρια μας, αλλά εκείνο που κουβαλάμε μέσα μας, άραγε πόσοι θα έβρισκαν τη δύναμη να το ανοίξουν;

«Για όσα τόλμησα» / Ελένη Ισπόγλου / Εκδόσεις Ίβισκος. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Κάποια στιγμή στη ζωή μας όλοι έχουμε σταθεί μπροστά σε μια απόφαση που μας τρόμαζε. Όχι επειδή δεν ξέραμε τι θέλαμε, αλλά επειδή γνωρίζαμε πως κάθε επιλογή έχει το τίμημά της. Και πολλές φορές, χωρίς καν να το αντιληφθούμε, αφήνουμε τα όνειρά μας να περιμένουν. Για λίγο στην αρχή. Για πολύ αργότερα.

Το «Για όσα τόλμησα» είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά ακριβώς γι' αυτές τις σιωπηλές αναβολές. Για τις μικρές υποχωρήσεις που μοιάζουν ασήμαντες όταν συμβαίνουν, αλλά χρόνια μετά συνθέτουν μια ζωή διαφορετική από εκείνη που κάποτε είχαμε φανταστεί.

Η Δάφνη είναι ένας άνθρωπος που δύσκολα θα νιώσεις ξένος απέναντί του. Δεν παρουσιάζεται ως η ιδανική ηρωίδα ούτε ως μια γυναίκα που έχει όλες τις απαντήσεις. Κουβαλά φόβους, αμφιβολίες, ενοχές και πληγές. Κάνει λάθη, σιωπά όταν θα ήθελε να φωνάξει και πολλές φορές βάζει τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές της. Γι' αυτό και γίνεται τόσο αληθινή.

Η Ελένη Ισπόγλου χτίζει τους χαρακτήρες της με ευαισθησία και χωρίς υπερβολές. Δεν αναζητά εύκολες συγκινήσεις ούτε δραματικές εξάρσεις για να κερδίσει τον αναγνώστη. Αφήνει τα συναισθήματα να γεννηθούν φυσικά, μέσα από τις σχέσεις, τις αναμνήσεις και τις αποφάσεις των ηρώων. Κι αυτή η απλότητα είναι τελικά η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου.

Ξεχώρισα ιδιαίτερα τον τρόπο που η ιστορία κινείται ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Κάθε αποκάλυψη έρχεται τη στιγμή που πρέπει, φωτίζοντας διαφορετικά όσα μέχρι εκείνο το σημείο θεωρούσαμε δεδομένα. Έτσι η αγωνία δεν βασίζεται σε εντυπωσιακές ανατροπές, αλλά στην ανθρώπινη ανάγκη να καταλάβεις γιατί οι άνθρωποι έγιναν αυτοί που έγιναν.

Πέρα όμως από την πλοκή, αυτό που κράτησα περισσότερο είναι το συναίσθημα που αφήνει όταν κλείσεις την τελευταία σελίδα. Δεν είναι από εκείνα τα βιβλία που τελειώνουν και τα αφήνεις στο ράφι. Συνεχίζει να σε ακολουθεί. Σε βάζει να αναλογιστείς τις δικές σου επιλογές, τα δικά σου "ίσως", τις φορές που φοβήθηκες να κάνεις το βήμα και εκείνες που τελικά τόλμησες.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη μορφή γενναιότητας να μην είναι να αλλάξεις ολόκληρη τη ζωή σου μέσα σε μια μέρα. Ίσως να είναι να κοιτάξεις τον εαυτό σου με ειλικρίνεια και να παραδεχτείς ότι αξίζεις να κυνηγήσεις όσα κάποτε άφησες πίσω.

Το «Για όσα τόλμησα» δεν είναι απλώς μια ιστορία για τη δύναμη μιας γυναίκας. Είναι μια υπενθύμιση πως ποτέ δεν είναι αργά να ξαναγράψουμε το επόμενο κεφάλαιο της ζωής μας. Και ίσως, όταν γυρίσει η τελευταία σελίδα, το πιο σημαντικό ερώτημα να μην είναι τι τόλμησε η Δάφνη, αλλά τι είμαστε έτοιμοι να τολμήσουμε εμείς.

Χάνεμ / Valerie Angelou / Εκδόσεις Διόπτρα - Dioptra Publications. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Μια λέξη. Τόσο μικρή, κι όμως τόσο βαριά. Μια λέξη που κουβαλά μέσα της σεβασμό, δύναμη, φόβο και αξιοπρέπεια. Μια λέξη που δεν δίνει απλώς τον τίτλο του βιβλίου. Γίνεται η σφραγίδα μιας ολόκληρης εποχής και ο καθρέφτης των ανθρώπων που προσπαθούν να κρατηθούν όρθιοι ενώ όλα γύρω τους καταρρέουν.

Η Αλεξάνδρεια του 1882 απλώνεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη με έναν τρόπο σχεδόν μαγευτικό. Τα πολύβουα σοκάκια, οι μυρωδιές της Ανατολής, οι ευρωπαϊκές επιρροές, τα αρχοντικά, τα λιμάνια, οι αγορές και οι ψίθυροι που ταξιδεύουν από στόμα σε στόμα συνθέτουν μια πόλη που μοιάζει ζωντανή. Μια πόλη που αποπνέει πλούτο και λάμψη, την ίδια στιγμή που κάτω από την επιφάνειά της σιγοκαίει η σπίθα μιας μεγάλης καταστροφής.

Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, η Σμαραγδή χαράζει τη δική της πορεία. Δεν είναι μια ηρωίδα φτιαγμένη για να εντυπωσιάζει. Είναι μια γυναίκα που αναγκάζεται να μεγαλώσει μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει βίαια. Κάθε επιλογή της έχει βάρος. Κάθε βήμα της αφήνει ένα τίμημα. Και όσο προχωρά η ιστορία, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεσαι πως η μεγαλύτερη μάχη δεν δίνεται στους δρόμους της Αλεξάνδρειας, αλλά μέσα στην καρδιά της.

Οι χαρακτήρες του βιβλίου δεν υπάρχουν για να υπηρετήσουν την πλοκή. Είναι εκείνοι που την κινούν. Με τις αδυναμίες τους, τα πάθη τους, τις σιωπές τους και τα λάθη τους. Άλλοτε τους συμπονείς, άλλοτε θυμώνεις μαζί τους και άλλοτε εύχεσαι να μπορούσες να τους προειδοποιήσεις πριν κάνουν το επόμενο βήμα. Αυτή η συνεχής συναισθηματική εναλλαγή είναι από τα μεγαλύτερα προτερήματα του βιβλίου.

Ο έρωτας περνά μέσα από τις σελίδες του «Χάνεμ» με τρόπο ήσυχο αλλά βαθιά ουσιαστικό. Δεν ζητά να γίνει το κέντρο της ιστορίας. Ριζώνει αθόρυβα στις ζωές των ηρώων, επηρεάζει τις αποφάσεις τους, τους λυγίζει, τους δυναμώνει και τους θυμίζει πως ακόμη και στις πιο σκοτεινές εποχές, η καρδιά επιμένει να διεκδικεί τον δικό της χώρο.

Η ιστορία εξελίσσεται με κινηματογραφική ένταση. Η αγωνία μεγαλώνει διαρκώς, τα ιστορικά γεγονότα πλησιάζουν σαν κύμα που ξέρεις ότι θα ξεσπάσει, όμως δεν μπορείς να προβλέψεις ποιον θα παρασύρει. Η αφήγηση δεν βασίζεται σε εύκολες ανατροπές. Βασίζεται στην υπομονή, στη σωστή κλιμάκωση και στη δύναμη των εικόνων που δημιουργεί.

Εκεί όμως που πραγματικά με κέρδισε η Βαλερί Αγγέλου είναι στον τρόπο που δίνει ψυχή στην Ιστορία. Βιώνεις γεγονότα που συνέβησαν πριν από έναν αιώνα, μέσα από ανθρώπους που αγαπούν, φοβούνται, ελπίζουν και παλεύουν να προστατεύσουν όσα έχουν μεγαλύτερη αξία για εκείνους. Έτσι, η Ιστορία παύει να είναι ένα μακρινό κεφάλαιο ενός βιβλίου. Γίνεται εμπειρία.

Η γραφή της είναι πιο ώριμη από ποτέ. Ρέει αβίαστα, δημιουργεί εικόνες χωρίς περιττές υπερβολές και αφήνει τα συναισθήματα να γεννηθούν φυσικά. Δεν προσπαθεί να συγκινήσει τον αναγνώστη. Τον αφήνει να ανακαλύψει μόνος του τους λόγους για τους οποίους θα συγκινηθεί.

Όταν έκλεισα την τελευταία σελίδα, δεν σκέφτηκα μόνο τη Σμαραγδή. Σκέφτηκα όλους εκείνους τους ανθρώπους που χάθηκαν μέσα στις μεγάλες σελίδες της Ιστορίας χωρίς ποτέ να γραφτεί το όνομά τους. Εκείνους που αγάπησαν, ονειρεύτηκαν, θυσιάστηκαν και συνέχισαν να προχωρούν, ακόμη κι όταν όλα έμοιαζαν χαμένα.

Το «Χάνεμ» είναι ένα μυθιστόρημα που δεν σε κερδίζει με φωνές και εντυπωσιασμούς. Σε κερδίζει αθόρυβα. Σε κάνει να αγαπήσεις τους ανθρώπους του, να περπατήσεις στους δρόμους της Αλεξάνδρειας και, όταν φτάσεις στην τελευταία σελίδα, να μείνεις για λίγο ακίνητος.

 Γιατί κάποιες ιστορίες δεν τελειώνουν όταν κλείνει το βιβλίο. Συνεχίζουν να ζουν μέσα σου, σαν μια ανάμνηση που επιστρέφει ξανά και ξανά, υπενθυμίζοντάς σου ότι ο χρόνος αλλάζει τις εποχές, ποτέ όμως την ανθρώπινη ψυχή.

"Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια" , Έλσα Φαραζή, άνεμος εκδοτική. Με την ματιά της Εύας Νάτση

"Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια" δεν είναι ένας τίτλος που επιλέχθηκε για να προκαλέσει εντύπωση. Είναι μια υπόσχεση. Μια υπόσχεση ότι πίσω από κάθε πόρτα κρύβεται μια ζωή που κανείς δεν φαντάζεται και πως τα πιο βαθιά ανθρώπινα δράματα δεν εκτυλίσσονται στις πλατείες ούτε στους δρόμους, αλλά στα σπίτια. Εκεί όπου οι τοίχοι ακούν τα πάντα και δεν αποκαλύπτουν τίποτα.

Η Έλσα Φαραζή χτίζει μια ιστορία που μοιάζει με παζλ ανθρώπινων ψυχών. Μια παλιά πολυκατοικία μετατρέπεται σε έναν μικρό κόσμο, όπου οι ζωές των ενοίκων διασταυρώνονται αθόρυβα.

 Άνθρωποι διαφορετικοί μεταξύ τους, με πληγές, φόβους, πάθη και μυστικά, συνυπάρχουν χωρίς να γνωρίζουν πραγματικά ο ένας τον άλλον. Και όμως, οι ζωές τους είναι δεμένες με αόρατες κλωστές που αργά ή γρήγορα θα τραβηχτούν.

Η συγγραφέας δεν επιλέγει να εντυπωσιάσει με εύκολες ανατροπές. Επιλέγει κάτι πολύ δυσκολότερο. Να κοιτάξει κατάματα την ανθρώπινη φύση. Να μιλήσει για τη μοναξιά που μπορεί να βιώνει κάποιος ακόμη κι όταν βρίσκεται μέσα σε μια οικογένεια. Για τις σχέσεις που μοιάζουν άθικτες προς τα έξω αλλά έχουν καταρρεύσει εδώ και χρόνια. Για τα όνειρα που θάβονται κάτω από υποχρεώσεις και για τις δεύτερες ευκαιρίες που πολλές φορές εμφανίζονται όταν κανείς έχει πάψει να τις περιμένει.

Αυτό που ξεχώρισα περισσότερο είναι ότι οι ήρωες δεν είναι ούτε ιδανικοί ούτε τραγικοί με τον συνηθισμένο τρόπο. Είναι άνθρωποι που θα μπορούσαν να ζουν στο διπλανό διαμέρισμα. Άνθρωποι που προσπερνάμε καθημερινά χωρίς να αναρωτηθούμε τι κουβαλούν μέσα τους. Η Έλσα Φαραζή τούς αφαιρεί τη μάσκα και μας επιτρέπει να δούμε όλα εκείνα που οι περισσότεροι φροντίζουν να κρατούν κρυμμένα.

Τα ξέστρωτα σεντόνια του τίτλου αποκτούν έναν βαθύτερο συμβολισμό. Δεν είναι μόνο το αποτύπωμα ενός έρωτα. Είναι τα ίχνη μιας ζωής που αναστατώθηκε. Είναι οι νύχτες που γέμισαν δάκρυα, οι καβγάδες που άφησαν πληγές, οι εξομολογήσεις που δεν έγιναν ποτέ και οι σιωπές που τελικά φώναζαν πιο δυνατά από τις λέξεις.

Η γραφή της συγγραφέως κυλάει αβίαστα, χωρίς περιττές υπερβολές. Δημιουργεί εικόνες, αφήνει χώρο στον αναγνώστη να αναπνεύσει μέσα στην ιστορία και ταυτόχρονα τον κάνει να αισθάνεται ότι παρακολουθεί τις ζωές των ηρώων από τη χαραμάδα μιας μισάνοιχτης πόρτας. Όσο προχωρά η αφήγηση, τόσο μεγαλώνει η ανάγκη να μάθεις τι πραγματικά κρύβεται πίσω από κάθε διαμέρισμα και κάθε βλέμμα.

Το «Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια» δεν είναι ένα μυθιστόρημα που βασίζεται στον εντυπωσιασμό. Είναι ένα βιβλίο που βασίζεται στην αλήθεια των ανθρώπων. Και αυτή είναι πάντοτε πιο συγκλονιστική από οποιαδήποτε επινοημένη υπερβολή.

Γιατί τελικά οι πιο δυνατές ιστορίες δεν γεννιούνται σε εξωτικά μέρη ούτε σε πρωτοσέλιδα γεγονότα. Γεννιούνται πίσω από μια κλειστή πόρτα. Εκεί όπου κανείς δεν κοιτάζει. Εκεί όπου τα φώτα σβήνουν, τα σεντόνια μένουν ξέστρωτα και οι ψυχές, αργά ή γρήγορα, αποκαλύπτονται.

"Η ΑΠΑΓΩΓΗ", Αγγελική Νικολούλη, Εκδόσεις Καστανιώτη! Με την ματιά της Εύας Νάτση

Μια νύχτα αρκεί για να χαθούν τρεις ζωές. Τέσσερα χρόνια αρκούν για να θαφτεί η αλήθεια κάτω από φόβο, χρήμα και σιωπή. Κι έπειτα, μια απαγωγή έρχεται να γκρεμίσει όσα όλοι θεωρούσαν τελειωμένα. Ένας ισχυρός εφοπλιστής και η γραμματέας του εξαφανίζονται χωρίς να αφήσουν πίσω τους τίποτα περισσότερο από ερωτήματα. Το παρελθόν ξυπνά βίαια, οι σκιές αποκτούν πρόσωπο και μια αλυσίδα γεγονότων οδηγεί σε έναν λαβύρινθο όπου κάθε έξοδος κρύβει μια ακόμη παγίδα.

Η «Απαγωγή» της Αγγελικής Νικολούλη δεν περιορίζεται στην ιστορία μιας εγκληματικής ενέργειας. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι το πραγματικό της ενδιαφέρον βρίσκεται βαθύτερα. Στην αόρατη διαδρομή που ακολουθεί το έγκλημα μέχρι να γεννηθεί. Στις μικρές αποφάσεις που μετατρέπονται σε καταστροφές. Στα πρόσωπα που μαθαίνουν να ζουν πίσω από μάσκες και στα μυστικά που αποκτούν μεγαλύτερη αξία από την ίδια την ανθρώπινη ζωή.

Η πλοκή ξεδιπλώνεται μέσα από δύο χρονικές περιόδους που αρχικά μοιάζουν να κινούνται παράλληλα. Μια τριπλή δολοφονία, μια οργανωμένη απαγωγή, επιχειρηματικά συμφέροντα, άνθρωποι του υποκόσμου, ισχυρές οικογένειες, φυλακές, σκοτεινές διαδρομές χρήματος και τα μακριά πλοκάμια της σικελικής μαφίας ενώνονται σταδιακά σε ένα ενιαίο παζλ. Τίποτα δεν περισσεύει. Κάθε πρόσωπο, κάθε πληροφορία και κάθε λεπτομέρεια αποκτούν τη θέση τους την κατάλληλη στιγμή, μέχρι που η εικόνα σχηματίζεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη με τρόπο σχεδόν αφοπλιστικό.

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν σε κρατά σε αγωνία επειδή κρύβει τον ένοχο. Σε κρατά σε αγωνία επειδή σε κάνει να αμφισβητείς διαρκώς όσα πίστευες πως γνώριζες. Η αλήθεια δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Ξεγλιστρά μέσα από μικρές χαραμάδες, αφήνοντας πίσω της νέα ερωτήματα και μεγαλύτερη ανησυχία. Έτσι λειτουργεί και η πραγματική ζωή. Δεν προειδοποιεί ποτέ πριν καταρρεύσουν όλα.

Η δημοσιογραφική εμπειρία της Αγγελικής Νικολούλη διακρίνεται σε κάθε σελίδα, όχι ως επίδειξη γνώσεων αλλά ως βαθιά κατανόηση του ανθρώπου. Γνωρίζει πως πίσω από κάθε έγκλημα δεν βρίσκονται μόνο στοιχεία, αποτυπώματα και μαρτυρίες. Βρίσκονται χαρακτήρες που λύγισαν, άνθρωποι που παρασύρθηκαν, φιλοδοξίες που έγιναν εμμονές και επιλογές που άλλαξαν οριστικά τη μοίρα πολλών ζωών. Αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι που δίνει στην αφήγηση την αληθοφάνειά της.

Οι ήρωες δεν χωρίζονται εύκολα σε καλούς και κακούς. Κουβαλούν αντιφάσεις, αδυναμίες, προσωπικά τραύματα και ένα βάρος που γίνεται ολοένα πιο ασήκωτο όσο προχωρά η ιστορία. Κανείς δεν είναι τόσο αθώος όσο δείχνει και κανείς δεν γίνεται απόλυτα κατανοητός με μια πρώτη ματιά. Η συγγραφέας αφήνει τον χρόνο να αποκαλύψει όσα οι άνθρωποι προσπαθούν απεγνωσμένα να κρύψουν και αυτή η επιλογή χαρίζει στο μυθιστόρημα ουσιαστικό ψυχολογικό βάθος.

Η γραφή έχει ρυθμό που θυμίζει κινηματογραφική κάμερα. Η μία σκηνή διαδέχεται την άλλη χωρίς περιττές καθυστερήσεις, η ένταση αυξάνεται σταθερά και η αφήγηση δεν χάνει ποτέ τον προσανατολισμό της. Κάθε κεφάλαιο λειτουργεί σαν ακόμη ένα κομμάτι μιας έρευνας που πλησιάζει αργά αλλά ασταμάτητα στην αποκάλυψη. Η αίσθηση ότι παρακολουθείς μια πραγματική δικογραφία γίνεται όλο και πιο έντονη, μέχρι που η γραμμή ανάμεσα στη μυθοπλασία και στην πραγματικότητα σχεδόν εξαφανίζεται.

Πίσω όμως από το αστυνομικό μυστήριο διακρίνεται μια πολύ πιο σκληρή αλήθεια. Το κακό δεν γεννιέται ξαφνικά. Καλλιεργείται μέσα στην απληστία, μεγαλώνει μέσα στην ατιμωρησία και δυναμώνει κάθε φορά που η εξουσία συναντά τη σιωπή. Αυτό είναι το σημείο όπου η «Απαγωγή» παύει να είναι απλώς ένα θρίλερ. Μετατρέπεται σε μια σκοτεινή ακτινογραφία της κοινωνίας, εκεί όπου το χρήμα αγοράζει συνειδήσεις, ο φόβος κλείνει στόματα και η αλήθεια χρειάζεται ανθρώπους αποφασισμένους να τη διεκδικήσουν μέχρι τέλους.

Έκλεισα το βιβλίο με την αίσθηση ότι δεν είχα ολοκληρώσει απλώς μια συναρπαστική ιστορία. Είχα κοιτάξει για λίγο μέσα σε έναν κόσμο που λειτουργεί παράλληλα με τον δικό μας, έναν κόσμο που σπάνια αποκαλύπτεται ολόκληρος και ακόμη πιο σπάνια τιμωρείται. Ίσως γι' αυτό η «Απαγωγή» αφήνει τόσο έντονο το αποτύπωμά της. Δεν σε τρομάζει με όσα αφηγείται. Σε τρομάζει με τη σκέψη ότι, κάπου εκεί έξω, μια ιστορία σαν κι αυτή μπορεί αυτή τη στιγμή να γράφεται πραγματικά.

"Σάρκα" David Szalay #psichogiosbooks. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Ένα τραύμα δεν χρειάζεται να αιμορραγεί για να καθορίζει μια ολόκληρη ζωή. Αρκεί να ριζώσει τόσο βαθιά, ώστε κάθε βήμα που ακολουθεί να μοιάζει ήδη χαραγμένο. Αυτή είναι η αίσθηση που μου άφησε η «Σάρκα» του David Szalay. Ένα μυθιστόρημα που δεν φωνάζει, δεν επιδιώκει να συγκινήσει με εύκολους τρόπους και δεν στηρίζεται στις μεγάλες ανατροπές. Στέκεται απέναντι στον αναγνώστη με απόλυτη ψυχραιμία και τον καλεί να παρακολουθήσει έναν άνθρωπο να διασχίζει τη ζωή του σχεδόν σαν θεατής του ίδιου του εαυτού του.

Ο Ίστβαν, ένα αγόρι ουγγρικής καταγωγής, βιώνει στην εφηβεία του ένα γεγονός που γίνεται το αόρατο αποτύπωμα ολόκληρης της ύπαρξής του. Από εκεί και πέρα, ο χρόνος κυλά μέσα από δέκα κεφάλαια που τον ακολουθούν από τα νεανικά του χρόνια μέχρι τα βαθιά γεράματα. Οι τόποι αλλάζουν, οι κοινωνικές τάξεις αλλάζουν, οι άνθρωποι μπαίνουν και βγαίνουν από τη ζωή του. Από τη φτώχεια φτάνει στους κύκλους της οικονομικής και κοινωνικής ελίτ του Λονδίνου. Η εξωτερική του πραγματικότητα μεταμορφώνεται διαρκώς. Ο εσωτερικός του κόσμος, όμως, μοιάζει παγωμένος στον χρόνο.

Η μεγαλύτερη επιτυχία του Szalay βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν επιχειρεί να χτίσει έναν ήρωα που θα αγαπήσεις ή θα συμπονέσεις εύκολα. Χτίζει έναν άνθρωπο που παραδίνεται στη ροή της ζωής με μια παθητικότητα σχεδόν εκνευριστική. Δεν διεκδικεί, δεν επαναστατεί, δεν παλεύει να αλλάξει τη μοίρα του. Δέχεται όσα του συμβαίνουν σαν να ήταν αποφασισμένα πριν ακόμη γεννηθεί. Η σάρκα του τραυματίζεται στον πόλεμο, ερωτεύεται, ποθεί, αγγίζει και αγγίζεται, ντύνεται με ακριβά κοστούμια, αποκτά χρήματα και κοινωνική ισχύ. Κι όμως, τίποτα από αυτά δεν μοιάζει να διαπερνά πραγματικά το είναι του. Σαν να ζει μέσα σε ένα σώμα που συνεχίζει να κινείται, ενώ η ψυχή έχει σταματήσει να εξελίσσεται εδώ και πολλά χρόνια.

Η γραφή του συγγραφέα υπηρετεί απόλυτα αυτή την ιδέα. Είναι λιτή, αυστηρή, σχεδόν χειρουργική. Οι διάλογοι περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα και οι σκέψεις του Ίστβαν παραμένουν ερμητικά κλειστές. Ο αναγνώστης δεν αποκτά ποτέ πλήρη πρόσβαση στο εσωτερικό του. Αναγκάζεται να τον παρατηρεί μέσα από τις πράξεις του, τις σιωπές του και τον τρόπο που αφήνει τη ζωή να τον παρασύρει. Αυτή η αφηγηματική απόσταση είναι ταυτόχρονα και το μεγαλύτερο προτέρημα αλλά και η μεγαλύτερη πρόκληση του βιβλίου. Για άλλους θα αποτελέσει δείγμα σπουδαίας λογοτεχνίας. Για άλλους θα δημιουργήσει μια συναισθηματική απόσταση που δύσκολα γεφυρώνεται.

Η «Σάρκα» δεν πραγματεύεται μόνο το τραύμα. Μιλά για την τύχη, την κοινωνική άνοδο, τον πόλεμο, τον έρωτα, την εξουσία του χρήματος, τη σεξουαλικότητα και, πάνω απ' όλα, για το κατά πόσο ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να αλλάξει. Μπορεί να αφήσει πίσω του εκείνη την πρώτη πληγή που τον διαμόρφωσε ή είναι καταδικασμένος να κουβαλά για πάντα το αποτύπωμά της; Ο Szalay δεν ενδιαφέρεται να δώσει απαντήσεις. Αφήνει τη ζωή του Ίστβαν να εξελιχθεί σχεδόν αθόρυβα, εμπιστευόμενος ότι τα πιο σημαντικά ερωτήματα γεννιούνται όταν ο συγγραφέας σωπαίνει.

Θαύμασα την ακρίβεια της γραφής, τη συνέπεια με την οποία κάθε αφηγηματική επιλογή υπηρετεί τον χαρακτήρα του Ίστβαν και κατάλαβα γιατί το βιβλίο απέσπασε τόσο σημαντικές διακρίσεις και αγαπήθηκε από τόσους αναγνώστες. Δεν κατάφερε, όμως, να με συγκινήσει στον ίδιο βαθμό που με έκανε να το θαυμάσω. Η συναισθηματική απόσταση που διατηρεί ο συγγραφέας από τον ήρωά του παρέμεινε και ανάμεσα στο βιβλίο και σε μένα.

Παρ' όλα αυτά, λίγες ημέρες μετά την τελευταία σελίδα, διαπίστωσα ότι εξακολουθούσα να σκέφτομαι τον Ίστβαν. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της «Σάρκας». Δεν ζητά να την αγαπήσεις. Ζητά να αναμετρηθείς με μια άβολη αλήθεια. Ότι πολλές φορές δεν μας καθορίζουν οι αποφάσεις που πήραμε, αλλά εκείνες που δεν καταφέραμε ποτέ να πάρουμε.

ΜΙΑ ΦΟΡΆ ΚΙ ΕΝΑΣ ΦΟΝΟΣ - Έλενα Μπολονάση, εκδόσεις Μίνωας. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Τα παραμύθια συνόδευσαν τα πρώτα μας χρόνια ως ιστορίες γεμάτες συμβολισμούς, ηθικά διδάγματα και διαχωρισμένες έννοιες καλού και κακού. Η Έλενα Μπολονάση επιλέγει να επιστρέψει σε αυτόν τον γνώριμο κόσμο όχι για να τον αναπαράγει, αλλά για να τον ανατρέψει. Στο «Μια φορά κι ένας φόνος» μετατρέπει τις πιο αναγνωρίσιμες ιστορίες της παιδικής μας ηλικίας σε σκηνικά εγκλημάτων, δημιουργώντας ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που κινείται διαρκώς ανάμεσα στο γνώριμο και το ανατριχιαστικά απρόβλεπτο.

Η ιστορία ξεκινά με μια σειρά φόνων που μοιάζουν να έχουν βγει μέσα από σελίδες παραμυθιών. Ένας δολοφόνος, που τα μέσα ενημέρωσης βαφτίζουν «Παραμυθά», σκηνοθετεί κάθε έγκλημα ακολουθώντας μοτίβα εμπνευσμένα από ιστορίες που όλοι γνωρίζουμε. Δίπλα στα θύματα αφήνει σκισμένες σελίδες και συμβολικά αντικείμενα, σαν να προσκαλεί τις Αρχές να αποκρυπτογραφήσουν ένα αρρωστημένο παιχνίδι. Όσο η έρευνα προχωρά, γίνεται φανερό πως πίσω από κάθε φόνο δεν κρύβεται μόνο η ανάγκη ενός ανθρώπου να σκοτώσει, αλλά η πεποίθηση ότι απονέμει δικαιοσύνη σε όσους θεωρεί ένοχους.

Η σύλληψη αυτή αποτελεί το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου. Η συγγραφέας δεν αρκείται στη δημιουργία ενός κατά συρροή δολοφόνου με ευφάνταστο τρόπο δράσης. Χτίζει έναν χαρακτήρα που λειτουργεί βάσει μιας προσωπικής ηθικής, όσο διαστρεβλωμένη κι αν είναι αυτή. Ο αναγνώστης δεν προσπαθεί μόνο να ανακαλύψει την ταυτότητά του. Προσπαθεί να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, να αποκωδικοποιήσει τις εμμονές του και να εντοπίσει τα τραύματα που τον οδήγησαν στη συγκεκριμένη διαδρομή.

Παράλληλα, η αστυνομική έρευνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον μέσα από τον αστυνόμο Πετρίδη και την ομάδα του. Πρόκειται για χαρακτήρες που δεν ορίζονται αποκλειστικά από τον επαγγελματικό τους ρόλο. Κουβαλούν προσωπικές δυσκολίες, οικογενειακά βάρη, αμφιβολίες και αδυναμίες. Η ανθρώπινη πλευρά τους προσδίδει αληθοφάνεια στην αφήγηση και επιτρέπει στον αναγνώστη να συνδεθεί ουσιαστικά μαζί τους, καθώς η υπόθεση γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη.

Ιδιαίτερη αξία αποκτά ο συμβολισμός που διαπερνά ολόκληρο το έργο. Τα παραμύθια δεν χρησιμοποιούνται απλώς ως ευρηματικό σκηνικό. Μετατρέπονται σε όχημα κοινωνικού σχολιασμού. Πίσω από κάθε αναφορά κρύβονται ζητήματα εξουσίας, κακοποίησης, εκμετάλλευσης, χειραγώγησης και ηθικής ευθύνης. Η Μπολονάση υπενθυμίζει πως τα τέρατα δεν κατοικούν σε μαγεμένα δάση ούτε εμφανίζονται με αποκρουστική μορφή. Συχνά φορούν το προσωπείο του συνηθισμένου ανθρώπου και κινούνται αθέατα μέσα στην καθημερινότητα.

Η ιδιότητά της ως εγκληματολόγου αποτυπώνεται στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τους χαρακτήρες και τα κίνητρά τους. Δεν αναζητά εύκολες απαντήσεις ούτε επιλέγει να διαχωρίσει τον κόσμο σε θύτες και θύματα με απόλυτους όρους. Αντιθέτως, εξερευνά τις γκρίζες περιοχές της ανθρώπινης φύσης, εκεί όπου η ανάγκη για δικαιοσύνη μπορεί να μετατραπεί σε εμμονή και η επιθυμία για τιμωρία να ξεπεράσει κάθε ηθικό όριο.

Η αφήγηση διατηρεί σταθερό ρυθμό, οι ανατροπές τοποθετούνται με μέτρο και η αγωνία κλιμακώνεται οργανικά. Τα στοιχεία αποκαλύπτονται σταδιακά, επιτρέποντας στον αναγνώστη να συμμετέχει ενεργά στην προσπάθεια επίλυσης του μυστηρίου χωρίς ποτέ να αισθάνεται ότι η λύση επιβάλλεται τεχνητά. Η συγγραφέας χειρίζεται προσεκτικά τις ισορροπίες ανάμεσα στο αστυνομικό μυστήριο, την ψυχολογική ανάλυση και τον κοινωνικό προβληματισμό.

Το «Μια φορά κι ένας φόνος» δεν περιορίζεται στην αφήγηση μιας σειράς εγκλημάτων. Αποτελεί μια σκοτεινή εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχής, μια ιστορία που χρησιμοποιεί τη γλώσσα των παραμυθιών για να μιλήσει για τους φόβους, τις πληγές και τις αντιφάσεις των ενηλίκων. Κλείνοντας την τελευταία σελίδα, μένει η αίσθηση ότι οι πιο τρομακτικές ιστορίες δεν είναι εκείνες που μας αφηγούνταν όταν ήμασταν παιδιά. Είναι εκείνες που γεννιούνται όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν να πάρουν τη δικαιοσύνη στα χέρια τους και να γίνουν οι ίδιοι οι συγγραφείς του τέλους.

Εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ

"ΤΟ ΚΟΡΊΤΣΙ ΤΟΥ ΜΠΡΟΎΚΛΙΝ", Guillaume Musso, εκδόσεις Κλειδάριθμος. Με την ματιά της Εύας Νάτση!

Ο Guillaume Musso γνωρίζει πολύ καλά πώς να κρατά τον αναγνώστη εγκλωβισμένο μέσα στην ιστορία του και «Το κορίτσι του Μπρούκλιν» είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της ικανότητάς του. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες, δημιουργείται μια αίσθηση ανησυχίας που δεν εγκαταλείπει ποτέ το βιβλίο. Μια ατμόσφαιρα γεμάτη μυστήριο, φόβο και σκιές που απλώνονται αργά πάνω στους ήρωες, μετατρέποντας μια ιστορία αγάπης σε μια σκοτεινή καταδίωξη γεμάτη μυστικά και θαμμένες αλήθειες.

Η Άννα εξαφανίζεται ξαφνικά, λίγο πριν παντρευτεί τον Ραφαέλ, αφήνοντας πίσω της μόνο ερωτήματα. Ένα πρόσωπο που μέχρι εκείνη τη στιγμή έμοιαζε οικείο, αρχίζει να μετατρέπεται σε γρίφο. Και κάπου εκεί ο Musso ξεκινά να ξετυλίγει μια ιστορία που δεν περιορίζεται μόνο στην αγωνία της αναζήτησης. Το βιβλίο ανοίγει συνεχώς νέες πόρτες στο παρελθόν των ηρώων και πίσω από καθεμία κρύβεται κάτι πιο σκοτεινό από αυτό που προηγήθηκε. Η ένταση χτίζεται σταδιακά, χωρίς βιασύνη αλλά με απόλυτο έλεγχο του ρυθμού, κάνοντας τον αναγνώστη να αισθάνεται ότι κάθε πληροφορία που αποκαλύπτεται μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την εικόνα της ιστορίας.

Η γραφή του Musso διαθέτει κινηματογραφικό παλμό. Οι σκηνές έχουν έντονη οπτικότητα, οι διάλογοι κινούνται γρήγορα και η αφήγηση δημιουργεί συνεχώς την αίσθηση μιας αόρατης απειλής που πλησιάζει. Ο τρόπος με τον οποίο μεταφέρει τον αναγνώστη από το Παρίσι στο Μπρούκλιν, από το φως στην ασφυκτική σκοτεινιά των μυστικών, είναι σχεδόν σκηνοθετικός. Οι εικόνες που δημιουργεί δεν λειτουργούν απλώς ως φόντο. Γίνονται μέρος της ψυχολογίας των ηρώων. Οι δρόμοι, τα διαμερίσματα, οι νυχτερινές διαδρομές, τα βλέμματα ανθρώπων που φοβούνται να μιλήσουν, χτίζουν μια ατμόσφαιρα συνεχούς ανησυχίας που διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο.

Αυτό που κάνει όμως το «Το κορίτσι του Μπρούκλιν» να ξεχωρίζει είναι ότι πίσω από το μυστήριο κρύβεται μια έντονα ανθρώπινη ιστορία. Ο Musso δεν ενδιαφέρεται μόνο να εκπλήξει με ανατροπές. Εστιάζει στους ανθρώπους που κουβαλούν τραύματα, στις ενοχές που παραμένουν ζωντανές για χρόνια και στον φόβο της αποκάλυψης. Οι χαρακτήρες του μοιάζουν διαρκώς να ισορροπούν πάνω σε μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ανάγκη να σωθούν και στην ανάγκη να κρύψουν την αλήθεια τους. Και αυτή η εσωτερική ένταση δίνει στο βιβλίο πολύ μεγαλύτερο βάθος από ένα συνηθισμένο thriller.

Ο Ραφαέλ κινείται μέσα στην ιστορία με απόγνωση, προσπαθώντας να καταλάβει ποια πραγματικά ήταν η γυναίκα που αγάπησε. Όσο περισσότερο πλησιάζει στην αλήθεια, τόσο περισσότερο συνειδητοποιεί ότι το παρελθόν δεν μένει ποτέ θαμμένο. Οι αποκαλύψεις έρχονται διαδοχικά, με ακρίβεια και σωστό χρονισμό, κρατώντας την αγωνία αμείωτη μέχρι το τέλος. Ο Musso γνωρίζει πώς να κλείνει κάθε κεφάλαιο αφήνοντας μια εκκρεμότητα που σε αναγκάζει να συνεχίσεις. Αυτή ακριβώς η αφηγηματική τεχνική είναι που κάνει το βιβλίο τόσο εθιστικό αναγνωστικά.

Παράλληλα, η ψυχολογική διάσταση του βιβλίου είναι έντονη. Η ιστορία ακουμπά στον φόβο της προδοσίας, στη δυσκολία να γνωρίσεις πραγματικά έναν άνθρωπο και στις ζωές που χτίζονται πάνω σε μυστικά. Το βιβλίο αφήνει συνεχώς την αίσθηση ότι κάτω από την επιφάνεια όλων κρύβεται κάτι ανομολόγητο. Αυτή η αίσθηση αβεβαιότητας διατηρεί την ένταση ζωντανή μέχρι την τελευταία σελίδα.

Το «Το κορίτσι του Μπρούκλιν» διαβάζεται με κομμένη ανάσα γιατί ο Musso ξέρει να χειρίζεται με μαεστρία τόσο το σασπένς όσο και το συναίσθημα. Δημιουργεί ένα thriller σκοτεινό και ατμοσφαιρικό, με γρήγορο ρυθμό, δυνατές εικόνες και χαρακτήρες που κινούνται διαρκώς ανάμεσα στον φόβο και στην ανάγκη για λύτρωση. Είναι από εκείνα τα βιβλία που σε κάνουν να χάνεις την αίσθηση του χρόνου καθώς διαβάζεις και να επιστρέφεις στις σελίδες του ακόμα και όταν το έχεις τελειώσει, προσπαθώντας να ενώσεις ξανά όλα τα κομμάτια της ιστορίας του.