"Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια" , Έλσα Φαραζή, άνεμος εκδοτική. Με την ματιά της Εύας Νάτση

"Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια" δεν είναι ένας τίτλος που επιλέχθηκε για να προκαλέσει εντύπωση. Είναι μια υπόσχεση. Μια υπόσχεση ότι πίσω από κάθε πόρτα κρύβεται μια ζωή που κανείς δεν φαντάζεται και πως τα πιο βαθιά ανθρώπινα δράματα δεν εκτυλίσσονται στις πλατείες ούτε στους δρόμους, αλλά στα σπίτια. Εκεί όπου οι τοίχοι ακούν τα πάντα και δεν αποκαλύπτουν τίποτα.

Η Έλσα Φαραζή χτίζει μια ιστορία που μοιάζει με παζλ ανθρώπινων ψυχών. Μια παλιά πολυκατοικία μετατρέπεται σε έναν μικρό κόσμο, όπου οι ζωές των ενοίκων διασταυρώνονται αθόρυβα.

 Άνθρωποι διαφορετικοί μεταξύ τους, με πληγές, φόβους, πάθη και μυστικά, συνυπάρχουν χωρίς να γνωρίζουν πραγματικά ο ένας τον άλλον. Και όμως, οι ζωές τους είναι δεμένες με αόρατες κλωστές που αργά ή γρήγορα θα τραβηχτούν.

Η συγγραφέας δεν επιλέγει να εντυπωσιάσει με εύκολες ανατροπές. Επιλέγει κάτι πολύ δυσκολότερο. Να κοιτάξει κατάματα την ανθρώπινη φύση. Να μιλήσει για τη μοναξιά που μπορεί να βιώνει κάποιος ακόμη κι όταν βρίσκεται μέσα σε μια οικογένεια. Για τις σχέσεις που μοιάζουν άθικτες προς τα έξω αλλά έχουν καταρρεύσει εδώ και χρόνια. Για τα όνειρα που θάβονται κάτω από υποχρεώσεις και για τις δεύτερες ευκαιρίες που πολλές φορές εμφανίζονται όταν κανείς έχει πάψει να τις περιμένει.

Αυτό που ξεχώρισα περισσότερο είναι ότι οι ήρωες δεν είναι ούτε ιδανικοί ούτε τραγικοί με τον συνηθισμένο τρόπο. Είναι άνθρωποι που θα μπορούσαν να ζουν στο διπλανό διαμέρισμα. Άνθρωποι που προσπερνάμε καθημερινά χωρίς να αναρωτηθούμε τι κουβαλούν μέσα τους. Η Έλσα Φαραζή τούς αφαιρεί τη μάσκα και μας επιτρέπει να δούμε όλα εκείνα που οι περισσότεροι φροντίζουν να κρατούν κρυμμένα.

Τα ξέστρωτα σεντόνια του τίτλου αποκτούν έναν βαθύτερο συμβολισμό. Δεν είναι μόνο το αποτύπωμα ενός έρωτα. Είναι τα ίχνη μιας ζωής που αναστατώθηκε. Είναι οι νύχτες που γέμισαν δάκρυα, οι καβγάδες που άφησαν πληγές, οι εξομολογήσεις που δεν έγιναν ποτέ και οι σιωπές που τελικά φώναζαν πιο δυνατά από τις λέξεις.

Η γραφή της συγγραφέως κυλάει αβίαστα, χωρίς περιττές υπερβολές. Δημιουργεί εικόνες, αφήνει χώρο στον αναγνώστη να αναπνεύσει μέσα στην ιστορία και ταυτόχρονα τον κάνει να αισθάνεται ότι παρακολουθεί τις ζωές των ηρώων από τη χαραμάδα μιας μισάνοιχτης πόρτας. Όσο προχωρά η αφήγηση, τόσο μεγαλώνει η ανάγκη να μάθεις τι πραγματικά κρύβεται πίσω από κάθε διαμέρισμα και κάθε βλέμμα.

Το «Πίσω από πόρτες και ξέστρωτα σεντόνια» δεν είναι ένα μυθιστόρημα που βασίζεται στον εντυπωσιασμό. Είναι ένα βιβλίο που βασίζεται στην αλήθεια των ανθρώπων. Και αυτή είναι πάντοτε πιο συγκλονιστική από οποιαδήποτε επινοημένη υπερβολή.

Γιατί τελικά οι πιο δυνατές ιστορίες δεν γεννιούνται σε εξωτικά μέρη ούτε σε πρωτοσέλιδα γεγονότα. Γεννιούνται πίσω από μια κλειστή πόρτα. Εκεί όπου κανείς δεν κοιτάζει. Εκεί όπου τα φώτα σβήνουν, τα σεντόνια μένουν ξέστρωτα και οι ψυχές, αργά ή γρήγορα, αποκαλύπτονται.

"Η ΑΠΑΓΩΓΗ", Αγγελική Νικολούλη, Εκδόσεις Καστανιώτη! Με την ματιά της Εύας Νάτση

Μια νύχτα αρκεί για να χαθούν τρεις ζωές. Τέσσερα χρόνια αρκούν για να θαφτεί η αλήθεια κάτω από φόβο, χρήμα και σιωπή. Κι έπειτα, μια απαγωγή έρχεται να γκρεμίσει όσα όλοι θεωρούσαν τελειωμένα. Ένας ισχυρός εφοπλιστής και η γραμματέας του εξαφανίζονται χωρίς να αφήσουν πίσω τους τίποτα περισσότερο από ερωτήματα. Το παρελθόν ξυπνά βίαια, οι σκιές αποκτούν πρόσωπο και μια αλυσίδα γεγονότων οδηγεί σε έναν λαβύρινθο όπου κάθε έξοδος κρύβει μια ακόμη παγίδα.

Η «Απαγωγή» της Αγγελικής Νικολούλη δεν περιορίζεται στην ιστορία μιας εγκληματικής ενέργειας. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι το πραγματικό της ενδιαφέρον βρίσκεται βαθύτερα. Στην αόρατη διαδρομή που ακολουθεί το έγκλημα μέχρι να γεννηθεί. Στις μικρές αποφάσεις που μετατρέπονται σε καταστροφές. Στα πρόσωπα που μαθαίνουν να ζουν πίσω από μάσκες και στα μυστικά που αποκτούν μεγαλύτερη αξία από την ίδια την ανθρώπινη ζωή.

Η πλοκή ξεδιπλώνεται μέσα από δύο χρονικές περιόδους που αρχικά μοιάζουν να κινούνται παράλληλα. Μια τριπλή δολοφονία, μια οργανωμένη απαγωγή, επιχειρηματικά συμφέροντα, άνθρωποι του υποκόσμου, ισχυρές οικογένειες, φυλακές, σκοτεινές διαδρομές χρήματος και τα μακριά πλοκάμια της σικελικής μαφίας ενώνονται σταδιακά σε ένα ενιαίο παζλ. Τίποτα δεν περισσεύει. Κάθε πρόσωπο, κάθε πληροφορία και κάθε λεπτομέρεια αποκτούν τη θέση τους την κατάλληλη στιγμή, μέχρι που η εικόνα σχηματίζεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη με τρόπο σχεδόν αφοπλιστικό.

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν σε κρατά σε αγωνία επειδή κρύβει τον ένοχο. Σε κρατά σε αγωνία επειδή σε κάνει να αμφισβητείς διαρκώς όσα πίστευες πως γνώριζες. Η αλήθεια δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Ξεγλιστρά μέσα από μικρές χαραμάδες, αφήνοντας πίσω της νέα ερωτήματα και μεγαλύτερη ανησυχία. Έτσι λειτουργεί και η πραγματική ζωή. Δεν προειδοποιεί ποτέ πριν καταρρεύσουν όλα.

Η δημοσιογραφική εμπειρία της Αγγελικής Νικολούλη διακρίνεται σε κάθε σελίδα, όχι ως επίδειξη γνώσεων αλλά ως βαθιά κατανόηση του ανθρώπου. Γνωρίζει πως πίσω από κάθε έγκλημα δεν βρίσκονται μόνο στοιχεία, αποτυπώματα και μαρτυρίες. Βρίσκονται χαρακτήρες που λύγισαν, άνθρωποι που παρασύρθηκαν, φιλοδοξίες που έγιναν εμμονές και επιλογές που άλλαξαν οριστικά τη μοίρα πολλών ζωών. Αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι που δίνει στην αφήγηση την αληθοφάνειά της.

Οι ήρωες δεν χωρίζονται εύκολα σε καλούς και κακούς. Κουβαλούν αντιφάσεις, αδυναμίες, προσωπικά τραύματα και ένα βάρος που γίνεται ολοένα πιο ασήκωτο όσο προχωρά η ιστορία. Κανείς δεν είναι τόσο αθώος όσο δείχνει και κανείς δεν γίνεται απόλυτα κατανοητός με μια πρώτη ματιά. Η συγγραφέας αφήνει τον χρόνο να αποκαλύψει όσα οι άνθρωποι προσπαθούν απεγνωσμένα να κρύψουν και αυτή η επιλογή χαρίζει στο μυθιστόρημα ουσιαστικό ψυχολογικό βάθος.

Η γραφή έχει ρυθμό που θυμίζει κινηματογραφική κάμερα. Η μία σκηνή διαδέχεται την άλλη χωρίς περιττές καθυστερήσεις, η ένταση αυξάνεται σταθερά και η αφήγηση δεν χάνει ποτέ τον προσανατολισμό της. Κάθε κεφάλαιο λειτουργεί σαν ακόμη ένα κομμάτι μιας έρευνας που πλησιάζει αργά αλλά ασταμάτητα στην αποκάλυψη. Η αίσθηση ότι παρακολουθείς μια πραγματική δικογραφία γίνεται όλο και πιο έντονη, μέχρι που η γραμμή ανάμεσα στη μυθοπλασία και στην πραγματικότητα σχεδόν εξαφανίζεται.

Πίσω όμως από το αστυνομικό μυστήριο διακρίνεται μια πολύ πιο σκληρή αλήθεια. Το κακό δεν γεννιέται ξαφνικά. Καλλιεργείται μέσα στην απληστία, μεγαλώνει μέσα στην ατιμωρησία και δυναμώνει κάθε φορά που η εξουσία συναντά τη σιωπή. Αυτό είναι το σημείο όπου η «Απαγωγή» παύει να είναι απλώς ένα θρίλερ. Μετατρέπεται σε μια σκοτεινή ακτινογραφία της κοινωνίας, εκεί όπου το χρήμα αγοράζει συνειδήσεις, ο φόβος κλείνει στόματα και η αλήθεια χρειάζεται ανθρώπους αποφασισμένους να τη διεκδικήσουν μέχρι τέλους.

Έκλεισα το βιβλίο με την αίσθηση ότι δεν είχα ολοκληρώσει απλώς μια συναρπαστική ιστορία. Είχα κοιτάξει για λίγο μέσα σε έναν κόσμο που λειτουργεί παράλληλα με τον δικό μας, έναν κόσμο που σπάνια αποκαλύπτεται ολόκληρος και ακόμη πιο σπάνια τιμωρείται. Ίσως γι' αυτό η «Απαγωγή» αφήνει τόσο έντονο το αποτύπωμά της. Δεν σε τρομάζει με όσα αφηγείται. Σε τρομάζει με τη σκέψη ότι, κάπου εκεί έξω, μια ιστορία σαν κι αυτή μπορεί αυτή τη στιγμή να γράφεται πραγματικά.

"Σάρκα" David Szalay #psichogiosbooks. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Ένα τραύμα δεν χρειάζεται να αιμορραγεί για να καθορίζει μια ολόκληρη ζωή. Αρκεί να ριζώσει τόσο βαθιά, ώστε κάθε βήμα που ακολουθεί να μοιάζει ήδη χαραγμένο. Αυτή είναι η αίσθηση που μου άφησε η «Σάρκα» του David Szalay. Ένα μυθιστόρημα που δεν φωνάζει, δεν επιδιώκει να συγκινήσει με εύκολους τρόπους και δεν στηρίζεται στις μεγάλες ανατροπές. Στέκεται απέναντι στον αναγνώστη με απόλυτη ψυχραιμία και τον καλεί να παρακολουθήσει έναν άνθρωπο να διασχίζει τη ζωή του σχεδόν σαν θεατής του ίδιου του εαυτού του.

Ο Ίστβαν, ένα αγόρι ουγγρικής καταγωγής, βιώνει στην εφηβεία του ένα γεγονός που γίνεται το αόρατο αποτύπωμα ολόκληρης της ύπαρξής του. Από εκεί και πέρα, ο χρόνος κυλά μέσα από δέκα κεφάλαια που τον ακολουθούν από τα νεανικά του χρόνια μέχρι τα βαθιά γεράματα. Οι τόποι αλλάζουν, οι κοινωνικές τάξεις αλλάζουν, οι άνθρωποι μπαίνουν και βγαίνουν από τη ζωή του. Από τη φτώχεια φτάνει στους κύκλους της οικονομικής και κοινωνικής ελίτ του Λονδίνου. Η εξωτερική του πραγματικότητα μεταμορφώνεται διαρκώς. Ο εσωτερικός του κόσμος, όμως, μοιάζει παγωμένος στον χρόνο.

Η μεγαλύτερη επιτυχία του Szalay βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν επιχειρεί να χτίσει έναν ήρωα που θα αγαπήσεις ή θα συμπονέσεις εύκολα. Χτίζει έναν άνθρωπο που παραδίνεται στη ροή της ζωής με μια παθητικότητα σχεδόν εκνευριστική. Δεν διεκδικεί, δεν επαναστατεί, δεν παλεύει να αλλάξει τη μοίρα του. Δέχεται όσα του συμβαίνουν σαν να ήταν αποφασισμένα πριν ακόμη γεννηθεί. Η σάρκα του τραυματίζεται στον πόλεμο, ερωτεύεται, ποθεί, αγγίζει και αγγίζεται, ντύνεται με ακριβά κοστούμια, αποκτά χρήματα και κοινωνική ισχύ. Κι όμως, τίποτα από αυτά δεν μοιάζει να διαπερνά πραγματικά το είναι του. Σαν να ζει μέσα σε ένα σώμα που συνεχίζει να κινείται, ενώ η ψυχή έχει σταματήσει να εξελίσσεται εδώ και πολλά χρόνια.

Η γραφή του συγγραφέα υπηρετεί απόλυτα αυτή την ιδέα. Είναι λιτή, αυστηρή, σχεδόν χειρουργική. Οι διάλογοι περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα και οι σκέψεις του Ίστβαν παραμένουν ερμητικά κλειστές. Ο αναγνώστης δεν αποκτά ποτέ πλήρη πρόσβαση στο εσωτερικό του. Αναγκάζεται να τον παρατηρεί μέσα από τις πράξεις του, τις σιωπές του και τον τρόπο που αφήνει τη ζωή να τον παρασύρει. Αυτή η αφηγηματική απόσταση είναι ταυτόχρονα και το μεγαλύτερο προτέρημα αλλά και η μεγαλύτερη πρόκληση του βιβλίου. Για άλλους θα αποτελέσει δείγμα σπουδαίας λογοτεχνίας. Για άλλους θα δημιουργήσει μια συναισθηματική απόσταση που δύσκολα γεφυρώνεται.

Η «Σάρκα» δεν πραγματεύεται μόνο το τραύμα. Μιλά για την τύχη, την κοινωνική άνοδο, τον πόλεμο, τον έρωτα, την εξουσία του χρήματος, τη σεξουαλικότητα και, πάνω απ' όλα, για το κατά πόσο ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να αλλάξει. Μπορεί να αφήσει πίσω του εκείνη την πρώτη πληγή που τον διαμόρφωσε ή είναι καταδικασμένος να κουβαλά για πάντα το αποτύπωμά της; Ο Szalay δεν ενδιαφέρεται να δώσει απαντήσεις. Αφήνει τη ζωή του Ίστβαν να εξελιχθεί σχεδόν αθόρυβα, εμπιστευόμενος ότι τα πιο σημαντικά ερωτήματα γεννιούνται όταν ο συγγραφέας σωπαίνει.

Θαύμασα την ακρίβεια της γραφής, τη συνέπεια με την οποία κάθε αφηγηματική επιλογή υπηρετεί τον χαρακτήρα του Ίστβαν και κατάλαβα γιατί το βιβλίο απέσπασε τόσο σημαντικές διακρίσεις και αγαπήθηκε από τόσους αναγνώστες. Δεν κατάφερε, όμως, να με συγκινήσει στον ίδιο βαθμό που με έκανε να το θαυμάσω. Η συναισθηματική απόσταση που διατηρεί ο συγγραφέας από τον ήρωά του παρέμεινε και ανάμεσα στο βιβλίο και σε μένα.

Παρ' όλα αυτά, λίγες ημέρες μετά την τελευταία σελίδα, διαπίστωσα ότι εξακολουθούσα να σκέφτομαι τον Ίστβαν. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της «Σάρκας». Δεν ζητά να την αγαπήσεις. Ζητά να αναμετρηθείς με μια άβολη αλήθεια. Ότι πολλές φορές δεν μας καθορίζουν οι αποφάσεις που πήραμε, αλλά εκείνες που δεν καταφέραμε ποτέ να πάρουμε.

ΜΙΑ ΦΟΡΆ ΚΙ ΕΝΑΣ ΦΟΝΟΣ - Έλενα Μπολονάση, εκδόσεις Μίνωας. Με την ματιά της Εύας Νάτση

Τα παραμύθια συνόδευσαν τα πρώτα μας χρόνια ως ιστορίες γεμάτες συμβολισμούς, ηθικά διδάγματα και διαχωρισμένες έννοιες καλού και κακού. Η Έλενα Μπολονάση επιλέγει να επιστρέψει σε αυτόν τον γνώριμο κόσμο όχι για να τον αναπαράγει, αλλά για να τον ανατρέψει. Στο «Μια φορά κι ένας φόνος» μετατρέπει τις πιο αναγνωρίσιμες ιστορίες της παιδικής μας ηλικίας σε σκηνικά εγκλημάτων, δημιουργώντας ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που κινείται διαρκώς ανάμεσα στο γνώριμο και το ανατριχιαστικά απρόβλεπτο.

Η ιστορία ξεκινά με μια σειρά φόνων που μοιάζουν να έχουν βγει μέσα από σελίδες παραμυθιών. Ένας δολοφόνος, που τα μέσα ενημέρωσης βαφτίζουν «Παραμυθά», σκηνοθετεί κάθε έγκλημα ακολουθώντας μοτίβα εμπνευσμένα από ιστορίες που όλοι γνωρίζουμε. Δίπλα στα θύματα αφήνει σκισμένες σελίδες και συμβολικά αντικείμενα, σαν να προσκαλεί τις Αρχές να αποκρυπτογραφήσουν ένα αρρωστημένο παιχνίδι. Όσο η έρευνα προχωρά, γίνεται φανερό πως πίσω από κάθε φόνο δεν κρύβεται μόνο η ανάγκη ενός ανθρώπου να σκοτώσει, αλλά η πεποίθηση ότι απονέμει δικαιοσύνη σε όσους θεωρεί ένοχους.

Η σύλληψη αυτή αποτελεί το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου. Η συγγραφέας δεν αρκείται στη δημιουργία ενός κατά συρροή δολοφόνου με ευφάνταστο τρόπο δράσης. Χτίζει έναν χαρακτήρα που λειτουργεί βάσει μιας προσωπικής ηθικής, όσο διαστρεβλωμένη κι αν είναι αυτή. Ο αναγνώστης δεν προσπαθεί μόνο να ανακαλύψει την ταυτότητά του. Προσπαθεί να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, να αποκωδικοποιήσει τις εμμονές του και να εντοπίσει τα τραύματα που τον οδήγησαν στη συγκεκριμένη διαδρομή.

Παράλληλα, η αστυνομική έρευνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον μέσα από τον αστυνόμο Πετρίδη και την ομάδα του. Πρόκειται για χαρακτήρες που δεν ορίζονται αποκλειστικά από τον επαγγελματικό τους ρόλο. Κουβαλούν προσωπικές δυσκολίες, οικογενειακά βάρη, αμφιβολίες και αδυναμίες. Η ανθρώπινη πλευρά τους προσδίδει αληθοφάνεια στην αφήγηση και επιτρέπει στον αναγνώστη να συνδεθεί ουσιαστικά μαζί τους, καθώς η υπόθεση γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη.

Ιδιαίτερη αξία αποκτά ο συμβολισμός που διαπερνά ολόκληρο το έργο. Τα παραμύθια δεν χρησιμοποιούνται απλώς ως ευρηματικό σκηνικό. Μετατρέπονται σε όχημα κοινωνικού σχολιασμού. Πίσω από κάθε αναφορά κρύβονται ζητήματα εξουσίας, κακοποίησης, εκμετάλλευσης, χειραγώγησης και ηθικής ευθύνης. Η Μπολονάση υπενθυμίζει πως τα τέρατα δεν κατοικούν σε μαγεμένα δάση ούτε εμφανίζονται με αποκρουστική μορφή. Συχνά φορούν το προσωπείο του συνηθισμένου ανθρώπου και κινούνται αθέατα μέσα στην καθημερινότητα.

Η ιδιότητά της ως εγκληματολόγου αποτυπώνεται στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τους χαρακτήρες και τα κίνητρά τους. Δεν αναζητά εύκολες απαντήσεις ούτε επιλέγει να διαχωρίσει τον κόσμο σε θύτες και θύματα με απόλυτους όρους. Αντιθέτως, εξερευνά τις γκρίζες περιοχές της ανθρώπινης φύσης, εκεί όπου η ανάγκη για δικαιοσύνη μπορεί να μετατραπεί σε εμμονή και η επιθυμία για τιμωρία να ξεπεράσει κάθε ηθικό όριο.

Η αφήγηση διατηρεί σταθερό ρυθμό, οι ανατροπές τοποθετούνται με μέτρο και η αγωνία κλιμακώνεται οργανικά. Τα στοιχεία αποκαλύπτονται σταδιακά, επιτρέποντας στον αναγνώστη να συμμετέχει ενεργά στην προσπάθεια επίλυσης του μυστηρίου χωρίς ποτέ να αισθάνεται ότι η λύση επιβάλλεται τεχνητά. Η συγγραφέας χειρίζεται προσεκτικά τις ισορροπίες ανάμεσα στο αστυνομικό μυστήριο, την ψυχολογική ανάλυση και τον κοινωνικό προβληματισμό.

Το «Μια φορά κι ένας φόνος» δεν περιορίζεται στην αφήγηση μιας σειράς εγκλημάτων. Αποτελεί μια σκοτεινή εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχής, μια ιστορία που χρησιμοποιεί τη γλώσσα των παραμυθιών για να μιλήσει για τους φόβους, τις πληγές και τις αντιφάσεις των ενηλίκων. Κλείνοντας την τελευταία σελίδα, μένει η αίσθηση ότι οι πιο τρομακτικές ιστορίες δεν είναι εκείνες που μας αφηγούνταν όταν ήμασταν παιδιά. Είναι εκείνες που γεννιούνται όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν να πάρουν τη δικαιοσύνη στα χέρια τους και να γίνουν οι ίδιοι οι συγγραφείς του τέλους.

Εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ